Hatıra Para Serileri

Darphane’nin satışa çıkardığı hatıra paralar zaman zaman ortak bir tema dahilinde seriler halinde üretilir.

  1. Korunan Doğa (1995)
  2. Gemiler ve Kaşifler (1995)
  3. İpek Yolu (1997)
  4. İstanbul Kültür Varlıkları (1997)
  5. EURO (1997)
  6. Cumhuriyet’in 75. Yılı (1998)
  7. Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşunun 700. yılı (1999)
  8. Cumhuriyet’in Kadın İlkleri (2000)
  9. Antik Kentler (2000)
  10. Geleneksel Türk Tiyatrosu (2000)
  11. Geleneksel Türk El Sanatları (2001)
  12. Binyılın Türkleri (2001)
  13. Türkiye’nin Kuşları (2001)
  14. Türkiye’nin Çiçekleri (2002)
  15. Olimpiyat Oyunları (2002)
  16. Kültür Varlıkları (2005)
  17. Türkiye’nin Hayvanları (2005)
  18. Anadolu Medeniyetleri (2007)
  19. Selçuklu Dönemi Burç Tasvirleri (2008)
  20. Anadolu’yu Aydınlatanlar (2008)
  21. Deniz Fenerleri (2008)
  22. Yedi Bölge, Yedi Şehir (2008)
  23. Saat Kuleleri (2011)
  24. Masal Kahramanları (2015)
  25. Büyük Türk Devletleri (2016)
  26. Türkiye’de Görülen Hayvan Türleri (2016)
  27. Anadolu’ya Özgü Kuşlar (2019)
  28. Anadolu Beylikleri (2019)
  29. Osmanlı Padişahları (2020)
  30. Camiler (2021)
  31. İslam Alimleri (2021)
  32. Cumhuriyet Dönemi Türk Siyasetçileri (2021)
  33. Türk Spor İnsanları (2021)

MDM – WCA

Münzhandelsgesellschaft mbH & Co. KG Deutsche Münze (kısaca MDM) Firması ve grup şirketi World Coin Association, Darphane’nin ürettiği ve daha ziyade uluslar arası piyasada satışını amaçladığı hatıra paraların tasarım ve dağıtım süreçlerinde birlikte çalıştığı Almanya merkezli firmadır.

Olimpiyatlar, Futbol Dünya Kupaları,  Korunan Doğa, Euro, Gemiler ve Kaşifler gibi bazı seriler bu işbirliğinin sonucudur.

Kimi hatıra paranın kalıp sanatçılarının yabancı olması bu sebepledir.

Örneğin:

MDM, dünyadaki çoğu darphane ile doğrudan işbirliği içindedir:

Bazı ülkeler hatıra paraların tasarım, üretim ve dağıtım süreçlerinin tüm koordinasyonu için MDM / WCA firması ile çalışırken bazıları kendi ürettikleri hatıra paraların dağıtım ve yabancı pazarlarda pazarlanması noktasında MDM ile işbirliği yapar.

Darphane’nin, 1990’ların ilk yarısında benzer çalışmalar yürüttüğü bir diğer firma Paramount International Coin Corporation‘dır.



kaynak: https://www.mdm-wca.com/services-and-partners/issuing-authorities-1

https://www.mdm.de/ueber-mdm

https://www.mdm-wca.com/about-us/about-mdm

Para Tasarımı Yarışmaları

Darphane Yarışmaları

1927’de 1. Emisyon banknotların tasarımı için yarışma açılması gündeme geldi ancak muhtemelen sürecin hızlı ilerlemesi için Ressam Ali Sami Boyar görevlendirildi. *1

Darphane, Cumhuriyet’in Latin harfli ilk tedavül paralarının tasarımı için açtığı 1934 tarihli yarışma ile başlayarak, tedavül ya da hatıra paraların tasarımı için zaman zaman yarışmalar düzenler.

  • 1934 Yılında Gümüş 25, 50 ve 100 Kuruş ile daha ufak değerdeki nikel paraların tasarımı için iki ayrı yarışma düzenlendi.
    • 100 Kuruş parasının tura yüzüne Ahmet Mesrur Durum‘un Atatürk portesi, yazı yüzünde ise Vedat Ömer Ar‘ın tasarımı seçildi. (ancak parada ikinci seçilen Ali Cemal Bey‘in kalıpları tercih edildi)
    • Küpronikel ufaklıklar için düzenlenen yarışma sonucunda Ressam Mazhar Nazım Bey‘in 10 Kuruş deseni ile Mimar Nureddin Bey‘in Türkiye Cümhuriyeti ibareli, hilal ve yıldızlı deseninin seçildiği 24 Eylül 1934 tarihli gazetelerde duyuruldu.
  • 1998’de TEMA Vakfı ile ortaklaşa düzenlenen “Türkiye Çöl Olmasın” temalı hatıra para yarışmasında Seçkin Pirim‘in eseri seçildi.
  • Cumhuriyet’in 75. yılı temalı hatıra para yarışmasında birincilik ödülünü “Cumhuriyet ve Gençlik” eseri ile Ahmet Şimşek kazandı.
  • 2006 yılı Nevruz Kutlamaları konulu hatıra para yarışmasına katılan eserlerden hiçbiri birinciliğe layık görülmedi, basılan hatıra parada ikincilik kazanan iki eserden Buket Esener‘in çalışması ve üçüncülük kazanan Betül Uğurlu‘nun deseni kullanıldı. İkinciliği paylaşan Ahmet Şimşek‘in çalışması tercih edilmedi.
  • 2007 yılında Mevlananın 800. Doğum Yılı olması münasebetiyle UNESCO’nun da bu temada hatıra madalyonlar basılması kararıyla açılan yarışmada Ayşe Şirin, Leman Kalay ve Sesil Beatris Kalaycıyan‘ın eserleri ayrı ayrı birer hatıra parada kullanıldı.
  • 2008 yılında, 2005’te paradan altı sıfır atılması ile oluşan Yeni Türk Lirasından Yeni ibaresinin kaldırılması sonrası tedavüle verilecek paraların tasarımı için yarışma açıldı.
    • 1 Kuruşlukların yazı yüzü için Alptekin Bayram‘ın deseni,
    • 5 Kuruş yazı tarafı için Aslı Kaya‘nın çalışması,
    • 10 ve 25 Kuruş ile 1 Liranın yazı yüzleri içinse Barış Kara‘nın eserleri seçildi.
  • 2014 yılında Türkiye – Polonya Diplomatik İlişkilerinin 600. yılı dolayısıyla organize edilen etkinlikler kapsamında iki ülkede bu tema üzerine hatıra para basıldı. Darphane, hatıra parada kullanılacak desenler için yarışma açarak,
  • 2015 yılında satışa çıkacak “Birinci Dünya Savaşı ve Çanakkale Zaferi’nin 100. Yılı” konulu hatıra paraların tasarımı yarışmasının sonuçları 29/08/2014 tarih ve 2014-21 sayılı Darphane Bülteninde şu şekilde duyuruldu:
    • “Seçici Kurulu 26 Ağustos 2014 tarihinde toplanarak hatıra para tasarım yarışmasına katılan tasarımları değerlendirerek sonuçlandırmıştır. Buna göre, söz konusu tasarımlardan birinciliğe değer bir çalışma bulunamamış, ikinciliğe 150214BM rumuzlu Burcu ERDEN ile 170208CH rumuzlu Meryem Hüsna ÇELİK’in tasarımları, üçüncülüğe ise 283201AA rumuzlu Baki ALBAYRAK ile 197519SO rumuzlu Varol TOPAÇ’ın tasarımları değer görülmüştür.”

 

[1] Cumhuriyet Gazetesine Göre Türkiye Cumhuriyeti’nin İlk Kâğıt Paralarının Basım Serüveni, Melek Öksüz, Tarih Dergisi – Turkish Journal of History, 81 (2023/3): 63-120

Zeynep Doğan

Hayatın Kaynağı Su – 1

2009 yılında açılan “Hayatın Kaynağı Su ve Küresel Isınma” konulu yarışmada çalışması birinciliğe değer görüldü.

Darphane websayfasından duyurulan metinden:

“Küresel ısınmayı, insandaki değişimle anlatan bu çalışmada; insanın bir yüzü yaşam, gençlik ve doğanın canlılığını ifade ederken, diğer yanı yaşlılılğı sembolize eden çatlamayı, susuzluğu, çoraklığı yani doğanın ölümünü ifade eder. Böylelikle doğanın yaşam ve ölümü insanda vücut bulur.”

Serideki diğer paraların tasarımcıları:

Sesil Beatris Kalaycıyan

1980 yılında doğan sanatçı, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Heykel bölümü lisans mezunudur. Aynı bölümde yüksek lisans ve sanatta yeterlilik çalışmalarını tamamladı.

2007 yılı Mevlana’nın 800. Doğum Yılı Hatıra Parası – 3 tasarımının sahibidir.

Üçüncülüğe layık görülen çalışmada Mevlana’nın aşk, sevgi ve birlik mesajı anlatılmaktadır. Bu fikir çerçevesinde yapılan tasarımda, Mevlana ile birikte anılan Konya şehrinin silüeti ve ilahi aşkla dönen semazenlerin izleyiciyi dairesel haraketle kendi içine davet edip, bir birlik olduğu görülür. Aşk, sevgi ve birlik olma kavramları döngüsel bir harakette ifade bulmuştur.

Açılan yarışmayı kazanan üç sanatçıdan biridir, diğerleri ise; Ayşe Şirin ve Leman Kalay‘dır.

Leman Kalay

1981 doğumlu sanatçı, Mevlananın 800. Doğum Yılı Hatıra Parası – 2 tasarımının sahibidir. Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar, Geleneksel Türk Sanatları Bölümü mezunudur.

Paranın tura yüzünde Mevlana ve Semazenler ayrılmaz bir bütün olarak akıllarda yer edindiğinden, bu iki öğe bir arada kullanılmıştır. Mevlana portresi üst bölümde yerleştirilmiş, alt kısımda ise sema gösterisi yapan Semazenlere silüet halinde yer verilmiştir.

Açılan yarışmayı kazanan üç sanatçıdan biridir. Diğer ikisi Ayşe Şirin ve Sesil Beatris Kalaycıyan‘dır.

Buket Esener

2006 yılında açılan Nevruz Temalı hatıra para yarışmasında Dokuz Eylül Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Türk Sanatları Bölümü mezunu sanatçının, ARKHE rumuzuyla ikinci seçilen tasarımı paranın bir yüzünde kullanıldı.

Darphane sayfasından yapılan duyurunun tam metni şu şekildedir:

Madeni Hatıra Para ve Hatıra Madalyonu Basımı ve Satışı Hakkındaki Yönetmelik uyarınca Müsteşarlık Makamı’nın 18.03.2005 tarih ve 2005/252 sayılı onaylarıyla uygun bulunan 2005 yılı Hatıra Para Üretim programının 8. sırasında bulunan 2006 yılı Nevruz Kutlamaları konulu hatıra para yarışması ile ilgili olarak oluşturulan Seçici Kurul 8 Mart 2006 Çarşamba günü saat 14:00’de toplanarak değerlendirmesini yapmıştır.
Değerlendirme sonucunda birinciliğe layık eser bulunamamış, ARKHE ve 91620 rumuzlu çalışmalar ikinciliğe layık görülmüştür. 32193 rumuzlu çalışma ise üçüncülük için uygun bulunmuştur. Çıkarılacak Hatıra Paranın arka ve ön yüzünde ARKHE ve 32193 rumuzlu çalışmaların yer almasına karar verilmiştir.

ARKHE rumuzlu çalışmanın Buket ESENER’e, 91620 rumuzlu çalışmanın Ahmet ŞİMŞEK‘e ve 32193 rumuzlu çalışmanın ise Betül UĞURLU‘ya ait olduğu tespit edilmiştir.

Betül Uğurlu

2006 yılında açılan Nevruz Temalı hatıra para yarışmasında, 32193 rumuzuyla ikinci seçilen tasarımı, paranın bir yüzünde kullanıldı.

Darphane sayfasından yapılan duyurunun tam metni şu şekildedir:

Madeni Hatıra Para ve Hatıra Madalyonu Basımı ve Satışı Hakkındaki Yönetmelik uyarınca Müsteşarlık Makamı’nın 18.03.2005 tarih ve 2005/252 sayılı onaylarıyla uygun bulunan 2005 yılı Hatıra Para Üretim programının 8. sırasında bulunan 2006 yılı Nevruz Kutlamaları konulu hatıra para yarışması ile ilgili olarak oluşturulan Seçici Kurul 8 Mart 2006 Çarşamba günü saat 14:00’de toplanarak değerlendirmesini yapmıştır.
Değerlendirme sonucunda birinciliğe layık eser bulunamamış, ARKHE ve 91620 rumuzlu çalışmalar ikinciliğe layık görülmüştür. 32193 rumuzlu çalışma ise üçüncülük için uygun bulunmuştur. Çıkarılacak Hatıra Paranın arka ve ön yüzünde ARKHE ve 32193 rumuzlu çalışmaların yer almasına karar verilmiştir.

ARKHE rumuzlu çalışmanın Buket ESENER‘e, 91620 rumuzlu çalışmanın Ahmet ŞİMŞEK‘e ve 32193 rumuzlu çalışmanın ise Betül UĞURLU’ya ait olduğu tespit edilmiştir.

Tuğrul Bilen Ünal

1945 yılında Ankara’da doğdu. Siyasal Bilgiler Fakültesinin “Diplomasi ve Dış İlişkiler Bölümü”ünden 1966-67 döneminde mezun oldu.  1967 yılında “Maliye Müfettiş Muavini” olarak Maliye Bakanlığı’nda göreve başladı. Çeşitli kamu ve özel kurumda görev aldı, 26 Eylül 1999 ile 10/06/2004 tarihleri arasında Darphane ve Damga Matbaası’nın Genel Müdürlüğü’nü üstlendi.

Türk Milli Futbol Takımının 2002 FIFA Dünya Kupası’nda aldığı üçüncülük anısına basılan hatıra para, Beşiktaş Jimnastik Kulübü’nün 100. Yılı hatıra parası, Darphane ziyaretçilerinin kendi elleriyle bahçedeki makinede basabildikleri, tarihi her gün değiştirilen bimetal hatıra paraların ve 2004 Anayasa Madalyonunun tasarımcısıdır.

Dünya Futbol Şampiyonası Üçüncülüğü için basılan para, aynı zamanda Ay Yıldızlı bayrağın kırmızı mineli olması ile, ilk renkli paramızdır.

Günlük hatıra para basılması hizmeti,  6 Mayıs 2002 tarihinde başladı, birkaç yıl sonra sona erdi.

 

Darphane Müdürlüğü döneminde, ilk bimetal para olan Bill Clinton’un Ziyareti temalı hatıra para basıldı, hatıra paraların yurtiçi ve yurtdışında talebini arttırmak üzere Darphene’nin hatıra ürün gamı kalem saat vb. ürünlerle genişletildi, global para koleksiyonu şirketi MDM ile anlaşmalar sürdürüldü, eski tedavül paralarından nostalji setleri piyasaya verildi, koleksiyonerlerin davet edildiği toplantıda dilek ve görüşleri alındı. Uygulamanın düzenli bir etkinlik olması planlandıysa da, bir daha tekrarlanmadı.