Etiket: banknot

Cumhuriyet Dönemi Paralarını Tasarlayan Sanatçılar

Türkiye Cumhuriyeti paralarının motiflerini üreten sanatçıların listesini derlemeye çalıştık.

Madeni ve Kağıt paraların çoğu, Darphane ve Banknot Matbaası  bünyesindeki sanatçılar tarafından üretildiyse de, Cumhuriyetin erken dönemlerinde yabancı danışmanlardan hizmet alındı, zaman zaman da açılan yarışmalara katılan sanatkarların çalışmaları hatıra ve tedavül paralarında yer buldu.

Cumhuriyet dönemi paralarının tasarımlarında çalışmaları yer eden sanatçılar:

(parantez içinde verilen tarih, sanatçının tasarımının kullanıldığı ilk çalışmanın tedavüle çıktığı yıldır.)

Yarışmalara katılıp, eserleri derece alan, ancak desenleri kullanılmayan sanatçılar:

*Listede bazı madeni paraların ve pek çok banknotun desenlerini üreten sanatkarın ismi eksiktir. Yeni isimler gün ışığına çıktıkça liste güncellenecektir.

 

Banknotlarda ve madeni paralarda kullanılan portrelerin orijinallerini çeken fotoğrafçılar, görseli aktarılan heykellerin yaratıcıları veya binaların mimarlarını da burada listeledik.

kapak fotoğrafı: Darphane GM 2018 Faaliyet Raporu

Cumhuriyet Paralarının Tarihçesi

1. Bölüm

(Cumhuriyet’in ilanından 1950’ye kadar)

Türk geleneğinde, egemenliğin kabul gören iki ana sembolü vardır; ilki hükümdarın adına hutbe okunması ve ikincisi de adına sikke kesilmesi.

Türkiye Cumhuriyeti’nin de, denebilir ki 29 Ekim 1923’te adı konmuş, hutbesi okunmuştur(*5). Ancak şartlar henüz yeni para darbına elverişli olmadığından, Cumhuriyet henüz ilk yılında kendi parasını basamadı ve de ticareti sekteye uğratmamak adına, Osmanlı döneminden devrolan paraların kullanımına devam edildi. Sultan Reşad adına Alman Nikel Fabrikaları Şirketine darp ettirilen nikel ufaklıklar ile Sultan Vahdettin adına basılan 40 Paralık sikkeler (*1), yenileri basılıp piyasada yaygınlaşana kadar geçerliliğini korudu.

1924

Cumhuriyet’in kendi adına para üretebilmesi için 1924 Şubatında 411 numaralı “Meskukat Darbı Hakkında Kanun” çıkarıldı. 3 Ağustos 1924’te 10 Kuruş, Eylül’de 5 Kuruş ve 14 Ekimde de 100 paralık bronz ufaklıklar tedavüle verildi.(*2, Sf.5)

Alışılagelmiş birimler korunarak, 1 Lira = 100 Kuruş, 1 Kuruş = 40 Para katsayılarına dayanan dönüşüm sistemine devam edildi. Cumhuriyetin ilk madeni paralarının tasarımını, İstiklal Madalyasını da tasarlayan Mesrur İzzet Bey (Ahmet Mesrur Durum) gerçekleştirdi.

1925

5 Ekim 1925’te Cumhuriyet’in ilk altın parası olan 5 Liralar törenle basıldı. Presten çıkan ilk 5 Lira Atatürk’e verilmek üzere Maliye Bakanı Abdülhalik Renda’ya teslim edildi(*2, Sf.6).

Ufaklıklar’a halk arasında “manda gözü” lakabını alan 25 Kuruşluk nikel para eklendi.

1926

1926 ve sonraki paralarda, miladi takvim yılı,  eski yazı ve rakamlar ile (١٩٢٦) kullanılmaya başladı. (*2, Sf.8)

Miladi ~ Rumi yıllar eski yazı ile

Meskuk Altınlardan iki buçuk (2½), Tam (1), Yarım (½) ve Çeyrek (¼) Liralar basılmaya başladı.

1927

Ziynet altınlarının üretimine başlandı. bu tipteki altınlar da Meskuk altınlar gibi beş tip olarak basıldı. Meskuk altınları Lira cinsinden tanımlanırken, ziynetler ise 500, 250, 100, 50 ve 25 “Kuruş” değerinde tarif edildi.(*2, Sf.12)

5 Aralık 1927’de Cumhuriyet’in ilk banknotları tedavüle verildi. Resimlerini Ressam Ali Sami (Boyar) Bey’in oluşturduğu (*5 Sf.6) ve basımı İngiltere’de yapılan 1, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 Liralık kupürlerden oluşan bu banknot grubu, günümüzde “Birinci Emisyon” olarak adlandırılır.

Banknotlar, Harf Devrimi’nden önce basıldığı için eski yazı ile, ve kupür değerleri ayrıca Osmanlı Evrak-ı Nakdiye’sindeki teamüller de korunarak, ayrıca Fransızca ifade edildi. O dönemde para sistemi hala altın karşılığına dayandığından, yani tedavüle verilen tüm kağıt paraların altına dönüşüm garantisi olduğundan, 500 ve 1.000 Lira gibi büyük kupürlü kağıt paraların alım gücü çok yüksekti. Bu sebeple yüksek değerli bu banknotlardan günümüze pek azı kalabildi. Beşyüz Liralık banknotların 100, Bin Liralık banknotların ise sadece 23 adedi bankaya dönmedi. (*36, 2014 baskısı Sf.146 & 147)

1931

Yeni Türk Harfleri 1928’de kabul edildiyse de, 1929’da dünyayı saran ekonomik bunalım sebebiyle yeni harfli paraları tedavüle sürmek 1934’ten önce mümkün olmadı. Elde edilen 50 ve 1.000 Lira banknot numune baskılarından (spesimen), Latin Harfli banknotların taslaklarının oluşturulduğu, ancak tedavüle verilmediği anlaşılmaktadır. (*42 Sf.68 & *43).

1934

Yeni Harflerle tedavüle çıkan ilk para, tasarımı için yarışma açılan, Mustafa Kemal Atatürk portreli gümüş 100 Kuruş oldu.

Ressam Ali Cemal‘in kalıplarının kullanıldığı paradan başlayarak, 1944 yılına kadar olanlardaki Cumhuriyet kelimesi, “Cümhuriyeti” şeklinde “ü” harfi ile yazıldı(*8 Sf.62).

1935

1, 5, 10, 25 ve 50 Kuruştan oluşan, kendi içinde uyum gösteren bir seri halinde, İngiliz Darphanesi sanatçılarından Percy Metcalfe tasarımı yeni madeni paralar tedavüle verildi.

Daha değerli olan gümüş sikkelerde Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün sola bakan portesi, küpronikel ufaklıklarda ise henüz oranları standartlaştırılmamış ay ve yıldız deseni kullanıldı.

 

1937

100 Kuruş yerine gümüş 1 Lira tedavüle çıktı. Tura yüzünde 50 ve 25 Kuruşlardaki Atatürk rölyefi, yazı tarafında ise 50 Kuruştaki ile aynı tarzda fakat iki adet buğday başağı ve önde Ankara meskuk altınlardakine benzer oranlarda ay ve yıldız deseni kullanıldı.

2. Emisyon banknotlardan 5 Lira piyasaya verildi.

1938

Atatürk portreli ziynet altınlarının üretimi başladı. Tasarımlarında V. Mehmed Reşad dönemi 500 Kuruş ziynet altınındaki çiçek motifli çerçeve kullanılarak Osmanlı arması yerine 32 adet yıldızdan oluşan çember içinde Atatürk portresi, “duribe fi kostantiniyye” (İstanbul’da darbedildi) yazısı yerine de yine 32 yıldızlı daire içinde kaligrafik formda Türkiye Cümhuriyeti ibaresi kullanıldı.

1 Kuruşluk ufaklıklar, aynı çaptaki gümüş 25 Kuruş ile karıştırılıyor diye dalgalı formda yenilendi.

Yeni harfler ile basılan, 2. Emisyon 10, 50 ve 100 Liralık banknotlar tedavüle çıktı.

1939

İki buçuk (2½), 500 ve 1.000 Liralık banknotlar, 2. emisyona devamla piyasaya çıktı.

1940

İsmet İnönü portreli gümüş 1 Liralar ile bronz 10 Para ufaklık tedavüle verildi.

İnönü portreli 500 ve 1.000 Liralık kağıt paralar piyasaya sürüldü.

Yakın tarihli müzayedelerde ortaya çıkan ve Tunç Buyurgan koleksiyonunda bulunan parçalardan, 5 ve 10 Liralık banknotların da İsmet İnönü portreli versiyonlarının onaylandığı anlaşılmaktadır (*46 Sf.96).

1941

İngiltere’de bastırılan 50 Kuruş ile 100 Liralık banknotları taşıyan gemi, Yunanistan’ın Pire Limanı’nda Alman savaş uçaklarının bombardımanına maruz kalarak battı. Bahsi geçen banknotlar Türkiye’de tedavüle verilmeden geçersiz sayıldı. (*14 Sf. 15, *42 Sf.78)

1942

2. Emisyon banknotlardan İnönü portreli 1 Lira piyasaya verildi.

İsmet İnönü portreli 10, 50 ve 100 Lira, 3. Emisyon kapsamında piyasaya verildi. Banknotların basımı için başta Alman matbaalardan hizmet alındı, ancak 100 Liralıklardan TCMB’nin onayı alınmamış seriler piyasada görülünce (*36, 2014 baskısı Sf.181), sonraki banknotlar Amerikan matbaalarında bastırıldı.

1943

İnönü portreli ziynet altınları basılmaya başladı.

1944

Yeni harflerle basılacak meskuk altınlar, Meclis’te Manisa vekili Hikmet Bayur’un teklifi üzerine(*2, Sf. 34), yarısı Atatürk yarısı ise İnönü portreli iki tipte üretildi.

25 Kuruş ufaklıklar gümüş yerine bronz-nikel alaşımından üretilmeye başladı. Tura yüzündeki Atatürk portresi yerine bayrak kanunu ile oranları standarda bağlanan ay-yıldız motifi kullanıldı. Bu para ile tura yüzündeki Cumhuriyet kelimesi, bugün kullandığımız biçimde u harfi ile yazıldı (*8 Sf.62). Tutya (çinko) ve bronzdan mamul bu paralar, askeri ihtiyaç fazlası top mermisi kovanlarının eritilip yeniden değerlendirilmesiyle üretildi (*14 Mart 1948 tarihli Ulus “Darphane’de Birkaç Saat” başlıklı, Ziya Tansu imzalı haber ve *42 Sf.46)

Banknotların 2. emisyon grubuna Alman baskısı İsmet İnönü portreli 50 Kuruş eklendi.

1946

İnönü portreli 500 ve 1.000 Liralık banknotlar, 3. emisyona devamla basıldı.

1947

Yazılarını hattat Prof. Emin Barın‘ın yazdığı, Ay yıldız desenli 1 Lira ve 50 Kuruşluk gümüş sikkeler ile bronzdan mamul, delikli 1 Kuruşlar piyasaya verildi. 1924’ten beri madalyon yönünde basılan madeni paralar sikke yöneliminde basılmaya başladı.

3. emisyon iki buçuk (2½) Liralık banknot, 2. tertip 50 Lira ile, 4. Emisyon 10 ve 100 Lira kağıt paralar piyasaya verildi.

1948

1944’te bronzdan üretimine başlanan 25 Kuruşların yazı tarafı da buğday başaklarının oluşturduğu bir çelenkle süslenerek, tedavülde bulunan 1 Lira ile 50 Kuruş ile uyumlu hale getirildi.

Ortası delik bronz ufaklıklar, 100 Para yerine artık ikibuçuk (2½) kuruş değerinde tedavüle verildi.

Bir önceki yıl tedavüle verilen 1 Kuruş ile seri oluşturacak halde Yarım Kuruş (½) değerinde sikkeler de basıldı ancak tedavüle verilmedi. 1949 darphane setlerinde bulunanlar ile, imha edilmeyip 1980’lerde ortaya çıkanlar ile birlikte 300 adedin altında olduğu kabul edilir (*25 Sf. 12).

4. emisyon 10 Liralık banknotların 2. tertibi tedavüle verildi.

1949

Tura tarafında Ay-yıldız, yazı tarafında buğday demetinden çelenk desenine sahip 10 ve 5 Kuruşlar piyasaya verildi. Böylece 1 Lira, 50, 25, 10 ve 5 kuruşluk seri bir desen uyumuna kavuşturuldu.

… devamı yakında

Nazan Tanyu

Günümüzde kullanımda olan, dokuzuncu emisyon 20 ve 50 Lira banknotlardaki portrelerin gravürlerini üreten sanatçıdır (*1).

E9 20 ve 50 Lira banknotlarda Cemal Işıksel‘in çektiği fotoğraftan yararlanılarak üretilen Mustafa Kemal Atatürk portresi ile 20 Liralık banknotun arka yüzünde resmedilen Mimar Kemaleddin portresi ve 50 Lira değerindeki banknotlarda resmedilen Fatma Aliye portrelerinin gravürleri kendisinin eseridir.

 

 

[1] TCMB LİRA Bülteni, Sonbahar 2012 Sayı:64, “Banknot ve Gravür” başlıklı makale.

İlknur Ateş

Günümüzde tedavülde olan, dokuzuncu emisyon 5 ve 10 Lira banknotlardaki portrelerin gravürlerini üreten sanatçıdır (*1).

E9 5 ve 10 Lira banknotlarda Etem Tem‘in çektiği fotoğraftan yararlanılarak(*2) üretilen Mustafa Kemal Atatürk portresi ile 5 Lira değerindeki banknotta yer alan Ordinaryus Profesör Aydın Sayılı portresi ve 10 Liralık banknotların arka yüzüne resmedilen Ordinaryus Profesör Cahit Arf portrelerinin gravürleri kendisinin eseridir.

 

 

[1] TCMB LİRA Bülteni, Sonbahar 2012 Sayı:64, “Banknot ve Gravür” başlıklı makale

[2] TCMB Türk Lirası Banknot ve Madeni Paralar Tanıtım Toplantısı.

Nejla Göksu

Yedinci emisyon gurubundan 500.000 Lira ile 20.000.000 Lira değerindeki banknotların grafik tasarımcısıdır (*1).
Her iki banknotun da Atatürk portresi ile 20.000.000 Lira arka yüzündeki Efes Antik Kenti, Şükrü Ertürk gravürüdür. E7 500.000 TL arka yüzündeki Çanakkale Şehitliği manzarası Mustafa Çakırcalı gravürüdür.

Türk paralarının tasarımında emeği geçen diğer sanatkarlar için tıklayın.

[1] Nesrin Yiğit, “Türk Resim Sanatının Grafik Tasarıma Etkileri” başlıklı Yüksek Lisans Tezi (Nazan Tekbaş Tanyu Yüksek Lisans Tezine atıfla)

* Banknot göselleri TCMB Sanal Müze

Hidayet Aksu (1957 ~ 2019)

Yedinci emisyon gurubundan 250.000 Lira ile 10.000.000 Lira kupürlü banknotların grafik tasarımcısıdır ( *1.).
Her iki banknotun da Atatürk portresi Şükrü Ertürk, arka yüzlerde kullanılan Alanya Kızıl Kule ile Piri Reis Haritası, Mustafa Çakırcalı gravürüdür.

Banknot Matbaasında göreve başladığı 1984 yılından, emekli olana kadar pek çok banknotta çalışması bulunan Hidayet Aksu, 1957 Afyonkarahisar’da doğdu.

İlk ve orta öğretimimi Afyon’da tamamladı. 1976 yılında kazandığı İDGSA Yüksek Resim ve Yüksek Dekoratif Sanatlar bölümlerinden Dekoratif Sanatları seçerek tanıştığı Grafik Bölümünü 1981 yılı yaz döneminde bitirdi.

Eğitim döneminde 1,5 yıl kadarını Yazı grafiği hocası rahmetli Prof. Emin Barın’ın Çemberlitaş’taki cilt ve yazı atölyesinde ona yardımcı olarak geçirdi. Hocanın yazıya estetik ve doğru bakış açısı yaklaşımlarını öğrenme ve kendini geliştirme şansı oldu.

Ankara’da geçirdiği askerliğinin hemen sonrasında TCMB Banknot Matbaası’nın açmış olduğu sınavı kazanarak 1984 yılında 30 yıl süren bir çalışma hayatına başlamış oldu. Estetik ve baskı ve tekniğin en üst düzeyde kullanıldığı, baskıda çizgi kalınlıklarının mikronlar üzerinden konuşulduğu ve tasarım dünyasında çok özel bir alan olan Banknot ve Değerli evrak tasarımı konusunda yurtiçinde ve yurtışında eğitimler aldı. Gerekli olgunluğa eriştikten sonra çalışmaları uygulanmaya başladı. Birçok banknotun grafik tasarımını ve uygulamalarını gerçekleştirdi.

Bunun dışında, çalışma hayatı boyunca çeşitli konu ve alanlarda tasarı ve uygulama çalışmaları oldu. 1991 yılında Ankara Valiliği Çevre Vakfı’nın düzenlediği çevre konulu Afiş yarışmasında birincilik ödülü ve PTT’nin Yunus Emre Sevgi Yılı pul kompozisyonu yarışmasında 2 tasarımının da birinciliği paylaşarak basılması başarılarına örnek olarak verilebilir *2.

Hidayet Aksu, emekli olduktan sonra Datça’ya yerleşti. Kısa bir süre sonra, rahatsızlığının artması nedeniyle 2019 yılında aramızdan ayrıldı.

(Yazımıza, Hidayet Aksu hakkında kıymetli bilgiler ile katkıda bulunan Mustafa Çakırcalı‘ya en içten teşekkürlerimizi sunarız.)

 

* Türk paralarının tasarımında emeği geçen diğer sanatkarlar için tıklayın.

* Banknot göselleri TCMB Sanal Müze

[1] Nesrin Yiğit, “Türk Resim Sanatının Grafik Tasarıma Etkileri” başlıklı Yüksek Lisans Tezi (Nazan Tekbaş Tanyu Yüksek Lisans Tezine atıfla)

[2] pul görselleri kaynağı Pulhane.com

 

Hüseyin Şaşmaz

Hüseyin Şaşmaz, yedinci emisyon gurubundan 100.000, 1.000.000 ve 5.000.000 Lira, Sekizinci emisyondan 1, 5 ve 50 Yeni Türk Lirası, Dokuzuncu emisyon gurubundan ise 5, 10, 20, 50, 100 ve 200 Türk Lirası banknotların grafik tasarımı ile orijinal çizimlerini gerçekleştirdi.

1954’te Kars’ta doğdu. 1980’de İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisinden Mezun oldu.
1983 yılında TCMB Banknot Matbaası’nda Grafiker Ressam olarak göreve başladı.
Banknot Matbaası’nda baskıları yapılan banknot, kıymetli evrak ve kitap dergi, broşür gibi diğer ürünlerin baskı öncesi ve baskı sonrası çalışmalarında yer aldı. Görev süresince sırasıyla Müdür Yardımcılığı, Müdür ve Genel Müdür Yardımcılığında bulundu. 2019 yılında danışman olarak emekli oldu.

(Yazımıza, Hüseyin Şaşmaz hakkında kıymetli bilgiler ile katkıda bulunan Mustafa Çakırcalı‘ya en içten teşekkürlerimizi sunarız.)

 

* Türk paralarının tasarımında emeği geçen diğer sanatkarlar için tıklayın.

Mustafa Çakırcalı

Günümüzde tedavülde bulunan (dokuzuncu emisyon) 100 ve 200 Lira değerindeki banknotlarda yer alan portreleri, ayrıca 7. ve 8. emisyon banknotların arka yüz grafiklerini üreten grafiker, illüstrasyon ve gravür sanatçısıdır *1.

Banknotlarda yer alan ilk çalışması; 7. Emisyon 100 TL arka yüz gravürüdür.

Banknotlarda yer alan gravür çalışmaları:

  • 7. Emisyon
      • 1983, 100 TL Mehmed Akif Ersoy Evi, Ankra Kalesi ve İstiklal Marşı
      • 1991, 100.000 TL Atatürk’e çiçek sunan çocuklar
      • 1992, 250.000 TL Kızıl Kule Alanya
      • 1993, 500.000 TL Çanakkale Şehitleri Anıtı
      • 1995, 1.000.000 TL Atatürk Barajı
      • 1997 5.000.000 TL Anıtkabir
      • 1999 10.000.000 TL Piri Reis haritası
  • 8. Emisyon
    • 1 YTL
    • 5 YTL
    • 10 YTL
    • 20 YTL
    • 50 YTL Kapadokya manzarası
    • 100 YTL İshakpaşa Sarayı
  • 9. Emisyon
    • 100 TL
      • Cemal Işıksel tarafından çekilen 1934 tarihli fotoğraftan aktarılan Mustafa Kemal Atatürk portresi
      • Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü bahçesinde yer alan, Heykeltraş Hüseyin Anka Özkan eseri heykelden faydalanılarak oluşturulan Itri portresi
    • 200 TL
      • Mustafa Kemal Atatürk portresi
      • Ressam Münif Fehim’in çalışmasından yararlanılarak üretilen Yunus Emre portresi (*ii).

Mustafa Çakırcalı, 1957 Adana doğumludur. Adana İktisadi Ticari İlimler Akademisi’nden 1979 yılında mezun oldu. Eğitimi sırasında çeşitli reklam ajanslarında, Hürriyet Gazetesinde ve büyük matbaalarda ressam, grafiker ve karikatürist olarak çalıştı.

Sanata alaylı olarak başladı, ünlü sanatçılarla çalışarak kendini geliştirme fırsatı buldu. Alinur Uğurpakkan, meslekte ilk hocası oldu, Etem Çalışkan, Nehar Tüblek ve Sezgin Burakla kısa süreli çalıştı.

1979 yılında Banknot Matbaasında gravür ganatçısı almak için açılan sınavı birincilikle kazanıp, aynı yıl göreve başladı. Banknot Matbaası eğitim programı ile İtalya’da Roma Güzel Sanatlar Akademisi’nden Prof. Trento Cionnini’den banknot gravür eğitimi aldı. Gravür tekniğinde uzun süren çalışma aşamalarını yeni teknoloji ile kısaltarak banknot kalıplarının ülkemizde yapılabilmesine katkıda bulundu.

Grafik ve gravür çalışmalarının yanı sıra, banknotlarda sahteciliği önleme konularında araştırmalar yaptı, Sahte Banknot Bilirkişi Komisyon Başkanlığı görevinde bulundu. Merkez Bankası veznedarları öncelikli olmak üzere çeşitli kurumlara banknot ve sahte banknotu tanıma eğitimleri verdi.

1998 Yılı “Türk Meşhurları” serisi pulların tamamının grafik tasarımını ve Haldun Taner, Bedia Muvahhit portrelerinin müellifidir. Ayrıca 1999 Atatürk temalı sürekli posta pullarındaki portrenin sahibidir.

Resimlediği pek çok çocuk kitabı, ilköğretim ders kitabı ve okul dergileri yayımlandı. UNICEF ve Bratislava çocuk kitabı resimleme yarışmalarında iki kez ödül aldı, eserleri dünyanın çeşitli ülkelerinde sergilendi.

Banknot Matbaası’ndan 2012 yılında emekliye ayrılan Mustafa Çakırcalı, kendi ofisinde çalışmaya devam etmektedir.

 

(Yazımıza, ürettiği banknot gravürleri hakkında kıymetli bilgiler ile katkıda bulunan sanatçıya en derin şükranlarımızı sunarız.)

 

* Türk paralarının tasarımında çalışmaları bulunan diğer sanatkarlar için tıklayın.

[1] TCMB LİRA Bülteni, Sonbahar 2012 Sayı:64, “Banknot ve Gravür” başlıklı makale

[2] Serideki İhap Hulusi Görey, Vasfi Rıza Zobu ve Feza Gürsey portreleri, Şükrü Ertürk eseridir.

özgeçmiş: www.mustafacakircali.com

Şükrü Ertürk

1947 yılında Şebinkarahisar, Giresun’da doğan, 1977 ~ 2003 yılları arasında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nda görev alan gravür sanatçısı Şükrü Ertürk’ün ilk çalışması, Uluslararası Çocuk Yılı 1979’da basılan 7. emisyon 10 Liraların arka yüzündeki Atatürk’e çiçek sunan çocuklar kompozisyondur.

Sonraları Mehmet Akif Ersoy portresi, yedinci emisyon 5.000 Lira banknotlarındaki Mevlana Müzesi, Efes Antik kenti manzarası gibi pek çok peyzaj ve deseni, bakır ya da çelik levha üzerine doğrudan el ile oyma yapılan Taydus (taille-douce) tekniği ile üretti.

 

100.000 Lira için yurtdışına sipariş edilen kalıpların üretimi sürecine gözlemci olarak katılan Şükrü Bey, 17 günde polyester aydinger kağıdına çizdiği Atatürk portresini, Ankara’ya döndüğünde günde 4 ~ 5 saat çalışmayla 4 aylık bir süre içinde çelik kalıba işledi.

Cemal Işıksel‘in fotoğraflarını baz alarak, ayrıntılı bir arşiv taraması ile oluşturduğu portreleri, 100.000 ~ 20.000.000 Lira ve benzer formdaki sekizinci emisyon banknotları ile 8. emisyonun 50 ve 100 Liralık banknotlarında kullanıldı. Banknot Matbaası için 15 ayrı Atatürk portresi üreten gravörün, banknotlarda kullanılan gravürlerinin kimisinde Ş.ERTÜRK şeklinde ismi bulunur. (*42, Sf. 144 & 177).

Sivas Lisesi’nde eğitim gören Şükrü Ertürk, 1966 yılında Gazi Eğitim Enstitüsü, Resim – İş Öğretmenliği Anabilim Dalı’nda eğitimine devam etti. 1969 ~ 1971 yılları arasında Diyarbakır Dicle İlköğretmen Okulu’nda resim öğretmenliği yaptıktan sonra 1974 ~ 1977 yılları arasında Gazi Eğitim Enstitüsü Resim – İş Bölümü asistanı olarak görev aldı.

1976 yılında Gazi Eğitim Enstitüsü’ne Banknot Matbaası’ndan gelen yöneticiler ile tanışan Şükrü Ertürk, matbaada gravür sanatçısına ihtiyaç duyulduğunu öğrendi, giriş sınavlarının ardından Banknot Matbaasında gravür sanatçısı olarak çalışmaya başladı.

1986’da İtalyan banknotlarındaki portreleri üreten Prof. Trento Cionini atölyesini Mustafa Çakırcalı ile ziyaret etti. Prof. Cionini de Mario Baiardi‘nin çırağıdır. Şükrü Bey, Baiardi hakkında, “Onu hiç görmedim, ama yaptığı gravür portreler benim ikinci öğretmenim oldu” diye söz eder.

Şükrü Ertürk 2002 Banknot Matbaası Atölyesinde

Sanatçı ayrıca pek çok pulun tasarımını oluşturdu.

Şükrü Bey, çizdiği bir resmin ilk kez pulda kullanıldığı hatıralarını şöyle anlatıyor:

“1966 yılında Sivas Lisesi son sınıftayım. Resim Öğretmenim Emrullah Bulurman beni buldu ve Şifahiye Medresesi için çizim yapmamı istedi. Çok heyecanlandım. Haziran ayının ilk günleri bitirme sınavını unuttum. Çizimim pula basılacak, sevincim yüksek. Şifahiye Medresesi’nin karşısındaki Çifte Minare’nin şerefesine çıktım taslak çizimi yaptım. Sonra temiz çizimi yaptım, resim öğretmenimi buldum, birlikte Sivas Valisi Vefik Kitapçıgil’e gittik. Vali bey bize bir çay ikram etti. Başka ne söyledi hiç hatırlamıyorum. Öğretmenimle birlikte makamdan ayrıldık.

…

1967 yılında Gazi Eğitim Enstitüsü ikinci sınıftayım. Ankara Sivaslılar Derneğinin toplantısına katıldım. Dernek başkanından Şifahiye Medresesi’nin pulunu bastırdıklarını öğrendim. Ertesi gün Ulus’taki büyük postaneye gidip pulu soruşturdum. İlgili birime yönlendirdiler. 5 tane pul aldım. Şimdi bir tane elimde var. 

İlk damgası ve diğer bilgileri, Banknot Matbaasındaki görevim sırasında öğrendim. PTT’nin pul yarışmalarında banknot matbaasını temsil ettim. Çok sevdiğim pul şubesi Müdürü Halil Say bana bu pulları yaptırdı. Onu saygı ve rahmetle anıyorum.

Pulun basıldığı Ajans Türk Matbaasında, film bölümünde çalışan Metin Bey ile tanıştım. Benim çizimim pul boyutuna küçülünce pek çok ince çizgi basılamaz olmuş. Çizimi yaparken pul baskısı hakkında hiç bir bilgim yoktu. Metin Bey bu çizgileri retuşlamış. Ona da eğer yaşıyorsa sağlıklı ömür, ebediyete göçtüyse rahmet diliyorum.”

 

Banknotları, “işlevsel baskı resim” olarak tanımlayan Şükrü Ertürk,  1997’den beri exlibris üzerine de çalışmaktadır. Prof Hasip Pektaş, Müjde Ayan, Luc van den Briele, Benoit Junod ve Prof. Dr. Aziz Sancar’a exlibris üretti. Banknot portreciliği ile ortak yanlara sahip olan exlibrislerinde, en belirgin öğe, sahibinin portresidir.

2014 yılında ödül aldığı Bulgaristan Exlibris yarışma websitesi için tıklayın.

Frederikshavn Sanat Müzesi envanterindeki exlibris çalışmaları için aşağıdaki görsele tıklayın

Şükrü Ertürk'ün Atatürk portreli, "Türkiye Cumhuriyeti İlelebet Payidar Kalacaktır" sloganlı banknot görünümündeki exlibris çalışması
Şükrü Ertürk exlibris

 

* Türk paralarının tasarımında desenleri bulunan diğer sanatçılar için tıklayın.

(Derlediğimiz bu yazıya, değerli bilgileri ile katkıda bulunan sanatçıya, en derin şükranlarımızı sunarız.)

[1] Serideki pulların arkaplan kompozisyonlarının grafik tasarımı ile Haldun Taner, Bedia Muvahhit portreleri, Mustafa Çakırcalı eseridir (pul görselleri kaynağı Pulhane.com).

kaynaklar:

Selahattin Tuğa (1945 ~ 2023)

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası gravür sanatçılarından Selahattin Tuğa’nın, altıncı emisyon 1.000 Lira banknotlarındaki Mustafa Kemal Atatürk portresi ve Boğaziçi manzarasında S.TUĞA olarak ismi bulunur. (*42, Sf. 133).

Aynı zamanda yedinci emisyon 10 Lira ve 5.000 Lira değerindeki banknotlardaki Atatürk portrelerini üreten gravür sanatçısıdır.

 

Selahattin Tuğa, 1945 yılında Diyarbakır’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Diyarbakır’da tamamladı, İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nin Dekoratif Sanatlar bölümünden 1966’da mezun oldu.

Akademi’de öğrenciliği sırasında bakır tabaklar üzerini cami resimleri ve portreler çizdi, bu çizimlerinden dolayı Banknot Matbaası gravür atölyesine tavsiye edildi ve giriş sınavından sonra 1969 yılında TCMB Banknot Matbaası gravür atölyesinde göreve başladı. Staj döneminde Polonyalı gravür sanatçısı Jan Piwczyk‘ten taydus (taille-douce,  yumuşak oyma) gravür tekniği hakkında ilk bilgileri aldı.

Doğrudan el gravürü yapmak yerine, yaptığı çizgisel portreleri fotomekanik sistemle bakır kalıplar üzerine kopyalayıp, asitle yedirdikten sonra, oyma kalemleri ile derinleştirme yöntemini kullandı.

1970’li yıllarının ikinci yarısında, grafik tasarımını Mustafa Üstün‘ün gerçekleştirdiği E-6 serisi 1.000 TL banknotun ön yüzündeki Atatürk portresi ve arka yüzdeki Boğaziçi Köprüsünün de yer aldığı Rumeli Hisar’lı boğaz manzarasının gravürünü yaptı.

1978 yılında E-7 serisi küçük boyutlu banknotların hazırlığı başladığında, E-7 serisi 5.000 TL nin önyüz Atatürk portresini, aynı serideki 10 TL’nin önyüz grafik tasarımı ve Atatürk portresi çizimini gerçekleştirdi.

1985 yılında E-7 5.000 TL ikinci tertibinin ön ve arka yüzü grafik tasarımlarını yaptı. 1979-1990 lı yılları arasında müdür yardımcılığı görevini yürüttü ve ardından emekliliğine kadar danışmanlık kadrosunda görev aldı.

Sayısız Milli Piyango biletinin tasarımını da gerçekleştiren Selahattin Tuğa, aynı zamanda pek çok pulun da dizayner ve gravörüdür *1. Çeşitli yıllara ait Atatürk temalı sürekli pullar, İsmet İnönü’nün çizgisel portresi, 1992 ve 1993  Yılı “Türk Meşhurları” serileri başlıcalarıdır.

PTT pul şubesinin pul yarışma jürilerinde uzman kuruluş olarak banknot matbaasını temsil etti, açılan yarışmalara katılıp ödüller aldı, ürettiği grafik tasarımlar pullara basıldı.

 

Bu çalışmaların yanı sıra dekoratif eşyalar satan bir mağaza için bakır tabaklar üzerine portreler çizmeye devam etti. Ayrıca Milli Piyango biletlerinin ön yüzündeki konuların suluboya resimlerini yaptı, banknot matbaasında basılan bu biletlerinin renk ayrımı, kalıp ve baskı aşamalarını denetledi.

Kişisel sergilerinde Atatürk portre gravürleri ve yağlıboya resimlerini sergileyen Selahattin Tuğa, 2023 yılında vefat etti.

[1] Pul detayları ve görseller: Pulhane.com
[2] “Selahattin Tuğa, Yağlıboya Resim Sergisi, Destek Reasürans Sanat Galerisi, İstanbul“, Salt Research

(Yazımıza, Selahattin Tuğa hakkında değerli bilgiler sunan ailesi ve ayrıca Sayın Mustafa Çakırcalı‘ya en içten teşekkürlerimizi sunarız.)

 

* Türk paralarının tasarımında çalışmaları bulunan diğer sanatçılar için tıklayın.