Etiket: Nazan Tanyu

Cumhuriyet Dönemi Paralarını Tasarlayan Sanatçılar

Türkiye Cumhuriyeti paralarının motiflerini üreten sanatçıların listesini derlemeye çalıştık.

Madeni ve Kağıt paraların çoğu, Darphane ve Banknot Matbaası  bünyesindeki sanatçılar tarafından üretildiyse de, Cumhuriyetin erken dönemlerinde yabancı danışmanlardan hizmet alındı, zaman zaman da açılan yarışmalara katılan sanatkarların çalışmaları hatıra ve tedavül paralarında yer buldu.

Cumhuriyet dönemi paralarının tasarımlarında çalışmaları yer eden sanatçılar:

(parantez içinde verilen tarih, sanatçının tasarımının kullanıldığı ilk çalışmanın tedavüle çıktığı yıldır.)

Yarışmalara katılıp, eserleri derece alan, ancak desenleri kullanılmayan sanatçılar:

*Listede bazı madeni paraların ve pek çok banknotun desenlerini üreten sanatkarın ismi eksiktir. Yeni isimler gün ışığına çıktıkça liste güncellenecektir.

 

Banknotlarda ve madeni paralarda kullanılan portrelerin orijinallerini çeken fotoğrafçılar, görseli aktarılan heykellerin yaratıcıları veya binaların mimarlarını da burada listeledik.

kapak fotoğrafı: Darphane GM 2018 Faaliyet Raporu

Nazan Tanyu

Günümüzde kullanımda olan, dokuzuncu emisyon 20 ve 50 Lira banknotlardaki portrelerin gravürlerini üreten sanatçıdır (*1).

E9 20 ve 50 Lira banknotlarda Cemal Işıksel‘in çektiği fotoğraftan yararlanılarak üretilen Mustafa Kemal Atatürk portresi ile 20 Liralık banknotun arka yüzünde resmedilen Mimar Kemaleddin portresi ve 50 Lira değerindeki banknotlarda resmedilen Fatma Aliye portrelerinin gravürleri kendisinin eseridir.

 

 

[1] TCMB LİRA Bülteni, Sonbahar 2012 Sayı:64, “Banknot ve Gravür” başlıklı makale.

Nejla Göksu

Yedinci emisyon gurubundan 500.000 Lira ile 20.000.000 Lira değerindeki banknotların grafik tasarımcısıdır (*1).
Her iki banknotun da Atatürk portresi ile 20.000.000 Lira arka yüzündeki Efes Antik Kenti, Şükrü Ertürk gravürüdür. E7 500.000 TL arka yüzündeki Çanakkale Şehitliği manzarası Mustafa Çakırcalı gravürüdür.

Türk paralarının tasarımında emeği geçen diğer sanatkarlar için tıklayın.

[1] Nesrin Yiğit, “Türk Resim Sanatının Grafik Tasarıma Etkileri” başlıklı Yüksek Lisans Tezi (Nazan Tekbaş Tanyu Yüksek Lisans Tezine atıfla)

* Banknot göselleri TCMB Sanal Müze

Hidayet Aksu (1957 ~ 2019)

Yedinci emisyon gurubundan 250.000 Lira ile 10.000.000 Lira kupürlü banknotların grafik tasarımcısıdır ( *1.).
Her iki banknotun da Atatürk portresi Şükrü Ertürk, arka yüzlerde kullanılan Alanya Kızıl Kule ile Piri Reis Haritası, Mustafa Çakırcalı gravürüdür.

Banknot Matbaasında göreve başladığı 1984 yılından, emekli olana kadar pek çok banknotta çalışması bulunan Hidayet Aksu, 1957 Afyonkarahisar’da doğdu.

İlk ve orta öğretimimi Afyon’da tamamladı. 1976 yılında kazandığı İDGSA Yüksek Resim ve Yüksek Dekoratif Sanatlar bölümlerinden Dekoratif Sanatları seçerek tanıştığı Grafik Bölümünü 1981 yılı yaz döneminde bitirdi.

Eğitim döneminde 1,5 yıl kadarını Yazı grafiği hocası rahmetli Prof. Emin Barın’ın Çemberlitaş’taki cilt ve yazı atölyesinde ona yardımcı olarak geçirdi. Hocanın yazıya estetik ve doğru bakış açısı yaklaşımlarını öğrenme ve kendini geliştirme şansı oldu.

Ankara’da geçirdiği askerliğinin hemen sonrasında TCMB Banknot Matbaası’nın açmış olduğu sınavı kazanarak 1984 yılında 30 yıl süren bir çalışma hayatına başlamış oldu. Estetik ve baskı ve tekniğin en üst düzeyde kullanıldığı, baskıda çizgi kalınlıklarının mikronlar üzerinden konuşulduğu ve tasarım dünyasında çok özel bir alan olan Banknot ve Değerli evrak tasarımı konusunda yurtiçinde ve yurtışında eğitimler aldı. Gerekli olgunluğa eriştikten sonra çalışmaları uygulanmaya başladı. Birçok banknotun grafik tasarımını ve uygulamalarını gerçekleştirdi.

Bunun dışında, çalışma hayatı boyunca çeşitli konu ve alanlarda tasarı ve uygulama çalışmaları oldu. 1991 yılında Ankara Valiliği Çevre Vakfı’nın düzenlediği çevre konulu Afiş yarışmasında birincilik ödülü ve PTT’nin Yunus Emre Sevgi Yılı pul kompozisyonu yarışmasında 2 tasarımının da birinciliği paylaşarak basılması başarılarına örnek olarak verilebilir *2.

Hidayet Aksu, emekli olduktan sonra Datça’ya yerleşti. Kısa bir süre sonra, rahatsızlığının artması nedeniyle 2019 yılında aramızdan ayrıldı.

(Yazımıza, Hidayet Aksu hakkında kıymetli bilgiler ile katkıda bulunan Mustafa Çakırcalı‘ya en içten teşekkürlerimizi sunarız.)

 

* Türk paralarının tasarımında emeği geçen diğer sanatkarlar için tıklayın.

* Banknot göselleri TCMB Sanal Müze

[1] Nesrin Yiğit, “Türk Resim Sanatının Grafik Tasarıma Etkileri” başlıklı Yüksek Lisans Tezi (Nazan Tekbaş Tanyu Yüksek Lisans Tezine atıfla)

[2] pul görselleri kaynağı Pulhane.com

 

Cemal Işıksel (1905 ~ 1989)

Çeşitli banknot ve madeni parada kullanılan Atatürk portresi, Cemal Işıksel’in fotoğrafları temel alınarak üretildi.

  • 1962’de tedavüle verilen 5. Emisyon, 4. tertip 100 Lira ile, aynı yıl çıkan 3. tertip 500 Liralarda görülen Jan Piwczyk eseri Atatürk portresi
  • 7. Emisyon 5.000 Liralık banknotta gravör Selahattin Tuğa eseri portre
  • 7. Emisyon 100.000 ~ 20.000.000 arası banknotlarda ve sonradan benzer tasarımda basılan 8. Emisyon 1, 5, 10 ve 20 Yeni Liralarda gravör Şükrü Ertürk eseri portre
  • 1973, Cumhuriyet’in 50. yıldönümü altın ve gümüş hatıra paralarda Avni Kumuk eseri portreler
  • 2002 yılı 250Bin Lira ve benzer şekil ile 2005 yılı 25 Yeni Kuruşta Nesrin Ekşi Schnepf eseri portre
  • 2005 yılı 1 Yeni Türk Lirası, Hakkı Baha Çavuşgil eseri Atatürk portresi
  • 8. Emisyon 50 ve 100 Lira Şükrü Ertürk gravürü Atatürk portresi
  • 9. Emisyon 20, 50 (gravör Nazan Tanyu), 100 ve 200 Lira (gravör Mustafa Çakırcalı) Atatürk portreleri

(Atatürk’ü sola bakar halde resmedebilmek için bazı fotoğraflar aynalanarak kullanıldı)

1905’te İstanbul’da doğan Cemal Işıksel, İstanbul Hükümetine karşı hazırlanan fetvayı kaleme alan Müderris Hasan Fehmi Efendi’nin oğludur. İlk Atatürk fotoğrafını, 1924’te Dumlupınar Zaferi’nin ikinci yıl kutlama törenlerine katılmak üzere Afyon yolculuğuna çıkılırken, istasyonda çekti. Daha sonra da Atatürk’ün bütün yurt gezilerine özel fotoğrafçısı olarak katıldı. Falih Rıfkı Atay, bir yazısında “Rahmetli Lider bütün fotografçılar arasından onu seçmişti.” diye bahseder. Işıksel de Atatürk’ü objektifinin gördükleriyle ebedileştirmeye çalıştı.

Türkiye’yi ziyaret eden yabancı devlet adamlarının da fotoğraflarını çekti ve Cumhuriyet’in ilk 40 yılına ait çok zengin bir fotoğraf arşivi oluşturdu. Çektiği Atatürk fotoğraflarının bazıları para ve pullara basıldı.

1926 yılında Cumhuriyet gazetesinin kurucusu Yunus Nadi’nin çağrısı üzerine Cumhuriyet’e geçti. Daha sonra, Atatürk’ün isteği ile Hâkimiyet-i Milliye ve Ulus Gazetelerinin de foto muhabirliğini üstlendi. 1956 yılına kadar aktif olarak sürdürdüğü foto muhabirliğini 1963’te noktaladı.

Atatürk’ün fotoğrafçılarına gösterdiği ilgiyi Cemal lşıksel, Abdi İpekçi’ye verdiği ve 6 Kasım 1972 tarihli Milliyet Gazetesinde yayımlanan röportajında şöyle anlatır:

“1932 senesinde Birinci Tarih Kongresi kongre azalarına Marmara Köşkü’nde bir çay verildi. Ben de gittim. Orada resim çekmek için münasip bir poz bekliyordum: Atatürk beni gördü. Döndü, etrafını almış olan tarih profesörlerine, tarih hocalarına; “Bu memlekette,” dedi. “Bütün istibdatları yıktık, yalnız şu Cemal’in istibdadından kurtulamadık. Söyle bakalım, nasıl resim çekmek istiyorsun, nerde duralım, nasıl duralım?”

Ben tabi ezildim büzüldüm, “Nasıl emrederseniz Paşam” dedim. Çünkü böyle bir iltifatı beklemiyordum. “Etrafınıza” dedim, “gelsin profesörler, öyle bir resim çekeyim.”

“Peki haydi gelin bakalım” dedi. Benim en güzel hatıralarımdan bir tanesi bu.”

İlki 10 Kasım 1965’te Ankara’da Alman Kültür Merkezi sergi salonunda olmak üzere 26 kez Atatürk Fotoğrafları sergisi açan Işıksel, 1969 yılında Ankara’daki dairesini sürekli bir Atatürk Fotoğrafları sergisi haline getirdi ve bu fotoğraflardan bir Atatürk albümü oluşturdu (1969).

Cemal Işıksel, 1989’da İstanbul’da vefat etti.

 

 

* Cumhuriyet paralarında eserleri yer alan diğer sanatçıların listesi için tıklayın.

 

(*1) Atatürk Ansiklopedisi; Atatürk’ün fotoğrafçıları, Hüseyin Çoğun

(*2) “Atatürk fotoğrafçıları” başlıklı Seyit Ali Ak imzalı makale (Hürriyet Sanat & Edebiyat dergisi “Gösteri”, 30 no’lu Mayıs 1983 sayısı, sf. 22)

kapak resmi: FİBHaber