Banknot ve Madeni Paralarda Eserleri Yer Alanlar

Türkiye Cumhuriyeti paralarının kalıplarını ve klişelerini üreten sanatçıların listesine ek olarak, yapıtları dolaylı olarak paralara aktarılan kişileri derlemeye çalıştık.

  • Josef Thorak
    • 1939 E2 1.000 Liralarda resmedilen Güvenlik Anıtı’nı Anton Hanak’ın ölümünden sonra tamamlayan heykeltıraş.
  • Cemal Işıksel
    • 1939 E2’den başlayarak banknot ve madeni paralarda kullanılan pek çok portre fotoğrafını çeken fotoğrafçı.
  • Albert Eckstein
    • 1942 Alman banknot matbaasında basılan E3 10 Lira banknotta kullanılan, Bolu’nun Bürnük köyünde çekilen ve günümüzde Alman Arkeoloji Enstitüsünde bulunan “üç köylü kadını” fotoğrafını çeken çocuk doktoru (*42 Sf.83, *i).
  • Hüseyin Anka Özkan
    • 1966 E6 20 Lira; Anıtkabir Hürriyet Kulesi önündeki erkek heykel grubunu,
    • 1982 E7 10.000 Lira Mimar Sinan heykelini ve
    • 2009 E9 100 Lira arka yüzündeki Itri portresinin temel alındığı heykeli yaratan heykeltraş (*ii).
  • Etem Tem
    • Atatürk’ün Kocatepe’deki fotoğrafından aktarılan desenler, 1960 2½ Lira ve daha pek çok madeni parada kullanıldı.
    • 2009 E9 5 ve 10 Liralık banknotlardaki Atatürk portresi (*ii).
  • Pietro Canonica
    • 1972 tarihli, 30 Ağustos Zaferi’nin 50. yıldönümü temalı hatıra 50 Lirada görülen İzmir Atatürk Heykeli’nin heykeltraşı.
  • Hüseyin Gezer
    • 1989 E7 50.000 Lira TBMM Atatürk Anıtı’nın heykeltraşı.
  • Münif Fehim Özarman
    • 2009 E9 200 Lira arka yüzündeki Yunus Emre portresinin temel alındığı ilüstrasyonu yaratan ressam (*ii).

 

  • Mimar Vedat Tek
    • 1927 E1 1 Lirada görülen İkinci Meclis Binası’nın (günümüzde Cumhuriyet Müzesi) mimarı.
  • Mimar Yahya Ahmet
    • 1927 E1 1 Lirada görülen, 1925’te inşa edilen Başvekalet (Başbakanlık) binasının mimarı.
  • Mimar Arif Hikmet
    • 1947 E3 2½ Lirada görülen, Ankara Halkevi’nin (günümüzde Ankara Resim ve Heykel Müzesi) mimarı.
    • (aynı yapı, İngiltere’de basılan ancak banknotları taşıyan geminin batması sebebiyle tedavüle verilmeyen 1941 baskısı E2 50 Kuruşlarda da resmedildi)
  • Jack Acıman (Jacques Nissim Aggiman)
    • 1952’de dolaşıma verilen E5 100 Lira banknotların arkasında resmedilen Gençlik Parkı Köprüsünün müteahhidi (*iii, *iv)
  • Mehmet Emin Onat & Ahmet Orhan Arda
    • 1966 E6 20 Lira ve 1997 E8 5 Yeni Türk Lirasında resmedilen Anıtkabir’in mimarları.
  • Mimar Senekerim Balyan
    • 1971, E6 500 Liralara resmedilen, Bab-ı Seraskeri kapısının arkasında görülen Beyazıt Kulesi‘nin mimarı.
  • Clemens Holzmeister
    • 1944 E2 50 Kuruş ve 1952 E5 2½ Lira arka yüzlerinde resmedilen TCMB ilk İdare Merkezi binası (*v) ve
    • 1989 E7 50.000 Lira TBMM mevcut binası‘nın mimarı.
  • Umut İnan
    • 1988 E7 20.000 Lira arka yüzünde resmedilen, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası yeni İdari Merkezi binasının mimarı (*v).
  • Ebu Ali Reha el Kettani

 

i) Albert Eckstein: a pioneer in pediatrics in Turkey – Nejat Akar, The Turkish Journal of Pediatrics 2004; 46: 295-297

ii) TCMB Türk Lirası Banknot ve Madeni Paralar Tanıtım Toplantısı

iii) Köpriyet Blogu – Gençlik Köprüsü

iv) Ankara’da Elçiliklerin İnşa Sürecinde Az Bilinen Bir Aktör: Jacques Aggiman, Mustafa Haluk Zelef, Ankara Araştırmaları Dergisi 14/12/2017

v) TCMB LİRA Bülteni, Ekim 2006 Sayı:40, “Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Binaları” başlıklı makale

Nalan Yerlibucak Çakır

1980 İzmit doğumlu sanatçı 2001 yılında Marmara Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi, Heykel Bölümünden mezun oldu. 22 Temmuz 2008 yılında Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü’nde heykeltıraş olarak göreve başladı ve halen Darphane bünyesinde hizmet vermektedir.

Katıldığı Etkinlikler ve Sergiler :

  • 2008 – Yazlık ‘08 Artisan Sanat Galerisi (İstanbul)
  • 2008 – Genç Heykeltıraşlar Sergisi Artisan Sanat Galerisi (İstanbul)
  • 2008 – Marmara Üniversitesi Mezunlar Sergisi – M.Ü.G.S.F Sergi Salonu
  • 2007 – Fikret Mualla Resim Atölyesi Muhammet Şengöz Öğrencileri Sergisi KYÖD Sergi Salonu, ( Kocaeli)
  • 2007 – 2. Genç Sanatçılar Atölyesi-Workshop II ( Yesemek Bienali – Gaziantep)
  • 2005 – 3. Sanat Akmerkez’de Karma Sergisi (İstanbul)
  • 2003 – Nilay Kan Büyükişleyen Heykel Atölyesi Sergisi Kaş Sanat Galerisi (İstanbul)
  • 2002 – 63. Devlet Resim ve Heykel Yarışması Sergisi (Ankara)
  • 2001 – Su ve Us Sergisi (M.Ü.G.S.F. İstanbul)

Caner Kaya’nın yönettiği “How to Shape a Town? (Heykeltraş)” başlıklı belgeselde (35:55), Değirmendere Zühtü Müridoğlu Ahşap Heykel Sempozyumunda heykelle tanışmasını anlatır.

Ödüller

2007-“Kemal Türkler Anıt Mezarı Ulusal ve Tek Aşamalı Proje Yarışması” 2.’lik Ödülü, (İstanbul)

Darphane’de tasarımını gerçekleştirdiği paralar:

  • 2001 32. Avrupa Erkekler Basketbol Şampiyonası
  • 2001 Türkiye’nin Kuşları
    • Ala Sığırcık (Sturnus roseus)
    • Kızıl Akbaba (Gyps fulvus)
    • İzmir Yalıçapkını (Halcyon smyrnensis)
    • Küçük Karabatak (Phalacrocorax pygmeus)
  • 2002 Türkiye’nin Çiçekleri
    • Şakayık (Paeonia turcica)
    • Anadolu Orkidesi (Orchis anatolica)
    • Anadolu Glayölü (Gladiolus anatolicus)
    • Allıgelin (Tchihatchewia isatidea)
    • Çakalnergis (Sternbergia candida)
    • Manisa Lalesi (Tulipa orphanidea)

 

  • 2007 Truva – İnsanlığın Kültür Mirası
  • 2007 Dünya İzciliğinin 100. Yılı
  • 2007 Kariye / Chora

 

  • 2008 Kaşgarlı Mahmut 1000. Doğum Yılı

 

  • 2009 Frederic Chopin 200. Doğum Yılı
  • 2009 Katip Çelebi 400. Doğum Yılı
  • 2009 Elephant / Fil 1 Lira
  • 2009 Caretta Caretta / Su Kaplumbağası 1 Lira

 

  • 2010 İstanbul Avrupa Kültür Başkenti
  • 2010 Amasya Evleri
  • 2010 Dericillik (Geleneksel Türk El Sanatları)
  • 2010 Ertuğrul Fırkateyni
  • 2010 Ankara Kedisi 1 Lira
  • 2010 Sivas Kangal Köpeği 1 Lira

 

 

  • 2014 Byerley Türk Atı 1 Lira
  • 2014 Anadolu Kartalı 1 Lira
  • 2014 Çizgili Sırtlan 1 Lira
  • 2014 Uzun Kulaklı Kirpi 1 Lira
  • 2014 Halide Edip Adıvar 50. ölüm yıldönümü

 

  • 2015 Sarıkamış Harekatı 100. Yıl
  • 2015 Gelibolu
  • 2015 Ertuğrul Fırkateyni 125.Yıl
  • 2015 Hamidiye Kruvazörü
  • 2015 Nusret Mayın Döşeme Gemisi
  • 2015 Midilli Kruvazörü
  • 2015 Muavenet-i Milliye Muhribi
  • 2015 Yavuz Muharebe Kruvazörü
  • 2015 İlk Kadın Hemşiremiz Esma Deniz (Cumhuriyet’in Kadın İlkleri Serisi)
  • 2022 Yunus Emre ve Türkçe Yılı (*2)
  • 2022 Gülbaba Türbesi Budapeşte Macaristan
  • 2022 Mersin Balığı
  • 2023 Cumhuriyetin 100. Yılı altın 200 Lira
  • 2023 Cumhuriyetin 100. Yılı gümüş 100 Lira
  • 2023 Cumhuriyetin 100. Yılı bronz 5 Lira
  • 2023 Ömer Hayyam (İslam Alimleri #3)
  • 2023 Ankara’nın Başkent Oluşunun 100. Yılı (*3)
  • 2024 Aşık Veysel Şatıroğlu
  • 2024 Kıbrıs Barış Harekatı’nın Ellinci Yıldönümü
  • 2024 Süleyman Demirel (Cumhuriyet Dönemi Türk Siyasetçileri No:4)
  • 2024 Diyanet İşleri Başkanlığının 100.Yılı (*3)
  • 2024 Hollanda İle Dostluk Antlaşması’nın 100. Yılı
  • 2024 Mengücekliler Beyliği (Anadolu Beylikleri Serisi No:5)(*4)
  • 2024 Ali Kuşçu (İslam Alimleri #4)
  • 2024 Afrodisias (Antik Kentler Serisi No:16)
  • 2024 Halikarnas Mozolesi (Dünyanın Yedi Harikası Serisi No:1)

 

[1] Satışa çıkarılan hatıra paraların bazılarının Darphane duyuruları veya sertifikalarında sanatçının ismi belirtilmediğinden, bu paraların sanatçıları, üzerindeki imzalardan tespit edilebildiği kadarıyla listelenmiştir. Yeni bilgiler ışığında listeyi güncel tutmaya çalışıyoruz.
[2] Darphane Hatıra Para Kataloğu 1973-2023 (Hazırlayan: Sinan Taşçı), 2024
[3] Paranın bir yüzü Tekin Gülbasar eseridir.
[4] Paranın bir yüzü Recephan Özcan / Basri Hoşafçı desenidir.

Heinrich Krippel (1883 ~ 1945)

Henrich Krippel , 1883, Viyana doğumlu heykeltraştır. 1925 yılında Cumhuriyet’in değerlerini simgeleyen anıtlar dikilmeye başladığı dönemde, Ankara Zafer Anıtı için açılan yarışmayı kazandı (#38, Sf 194).  Türkiye’ye geldiğinde İstanbul Belediyesi kendisine Sarayburnu Parkı’ndaki Atatürk heykelini yaptırdı. Krippel, 1938’e kadar 13 yıl Türkiye’de kalarak pek çok Atatürk heykeli üretti.

Heykeller için Atatürk şahsen poz verdi (#38, Sf 202), temaları hakkında da yönlendirmelerde bulundu. Örneğin, Afyon Zafer (Büyük Utku)  Anıtı‘nın kaidesindeki Fevzi Çakmak’ı masa başında yumruğunu haritaya basmış gösteren kabartma için Krippel’i Fevzi Paşa’ya gönderdi (#39, Sf 116).

Sanatçı, heykellerin kalıp ve dökümlerini Viyana’daki atölyesinde bronza döktürüp demonte halde Türkiye’ye getirdi (#37, Sf.51)

Bazı kaynaklara göre, ürettiği ilk Mustafa Kemal Atatürk heykeli 1926 tarihli yarım büsttür(*1). Çeşitli şehir meydanına dikilen nüshalarından biri, İzmir Sarı Köşk (Eski Ziraat Okulu) bahçesindedir(*2).

Eserleri, çeşitli madeni para ve banknotta yer aldı.

  • 1939 tarihli, 2. Emisyon grubundan 2½ Liralık Banknot‘ta Ankara’daki Zafer Anıtı‘nın genel görünümü kullanıldı.
  • 1951 yılı 5. Emisyon 50 Lira banknotlarda yine Zafer Anıtından asker heykeli resmedildi.
  • 1972’de Darphane 30 Ağustos Zaferinin 50. yılı münasebetiyle Afyon Büyük Utku Anıtı desenli madalyon bastı (gravür ve kalıp Avni Kumuk).
  • 1974 tarihli acmonital 5 Lira’da Samsun Onur Anıtı‘ndan at üstünde Atatürk deseni kullanıldı (gravür ve kalıp Avni Kumuk).

* Cumhuriyet dönemi Türk paralarında eserleri yer alan diğer sanatçıların listesi için tıklayın.

İlave Okuma: https://www.yenivatan.at/atatuerkuen-heykeltirasi-viyana-dogumlu-krippelin-yok-olan-mezari-yeniden-yapilacak/

 

[1] Araştırmacı Atilla Oral’ın MustafaKemalim.com makalesi

[2] Ahmet Uhri, Ege Üniversitesi, Egeden Dergisi 8. Sayı, s9

Josef Thorak (1889 ~1952)

Ankara Güven Park’taki Güvenlik Anıtı’nı, Anton Hanak‘ın ölümü sonrasında tamamlayan heykeltraştır.

Ayrıca Ankara Dil Tarih Coğrafya Fakültesindeki Atatürk maskı da kendisinin eseridir.

Güvenlik Anıtı, 2. Emisyon 5 Lira ve 1.000 Liralık banknotlarda resmedildi.

* Cumhuriyet dönemi Türk paralarında eserleri yer alan diğer sanatçılar için tıklayın.

Yedi Bölge, Yedi Şehir Serisi

Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesini ve bunların belli başlı şehirlerini konu alan hatıra paralar:

  1. 2008 Akdeniz Bölgesi, Adana – Antalya
  2. 2011 Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Mardin – Diyarbakır
  3. 2012 Ege Bölgesi, Uşak – Manisa
  4. 2013 Marmara Bölgesi, Edirne – Bursa
  5. 2014 Doğu Anadolu Bölgesi, Ağrı – Van
  6. 2015 İç Anadolu Bölgesi, Ankara – Nevşehir
  7. 2016 Karadeniz Bölgesi, Zonguldak – Rize